Aldus Manutius (1449 - 1515)

'Het ging Aldus Manutius er in eerste instantie om de markt met leesbare teksten te bedienen en zodoende 'im Sinne des humanismus' te werken', (Zeidberg).

Manutius was volgens o.a. Petrarca en Erasmus, een van de belangrijkste uitgevers/drukkers. Hij introduceerde nieuwe, moderne lettertypen, bedacht de puntkomma en het cursief, ontwikkelde een klein boekformaat (pocket) en slaagde erin een groot publiek te bereiken. Door de uitgeverij als die van Manutius in Venetië, zijn de humanistische waarden en idealen voor een groter publiek toegankelijk geworden.

Merk van Manutius

Manutius wordt in 1449 of 1450 in Bassiano ten Zuiden van Rome geboren. Hij sterft in 1515 in de stad waar zijn uitgeverij staat, Venetië. Samen met zijn neef, vriend en latere sponsor Alberto Pio, studeert hij literatuur in Mirandola. In 1490 verhuist hij naar Venetië waar hij In 1495 start met zijn uitgeverij/drukkerij. Het gevolg van zijn huwelijk met de dochter van de uitgever Andrea van Asola in 1505 is een fusie van beide drukkerijen.

Nieuwe lettertypen, interpunctie en de pocket

De betekenis van Manutius kan op drie manieren aangegeven worden: technisch (drukkers/uitgeversvak), organisatorisch (gedrukte teksten als massamedium) en cultureel (belang voor het humanisme).
Aan de wieg van de boekdrukkunst is de gotische letter toonaangevend. Gutenberg kwam uit het Duitse rijk, vandaar. Manutius snijdt twee nieuwe lettertypen, de humanistische minuskel ofwel de roman (romeinletter) en de cursieve letter. De roman vormt de basis voor onze moderne New Times Roman.

Manutius wil het schrift voor de lezer inzichtelijker maken door het aanbrengen van interpunctie, leestekens als de komma, puntkomma en de aanhalingstekens. Tenslotte introduceert hij als klap op de vuurpijl een klein boekformaat, de octavo ofwel de pocket. Een heerlijk boek voor humanisten om op reis mee te nemen.

Erasmus

Tijdens diens Italiaanse reis van 1506 tot 1509 is Erasmus regelmatig te gast bij Aldus, met name gedurende de jaren 1507 en 1508. Erasmus noemt Aldus de verdediger van de schone letteren. Ze houden ook later contact met elkaar via brieven. 

Huizinga zegt dat Erasmus wild was op de octavo en op Aldus' mooie lettertypen: '...die allerfraaiste lettertjes, vooral die hele kleintjes'. Niet uit artistieke voorkeur maar om hun leesbaarheid en handigheid. Daarom laat Erasmus zijn vertaling van Euripides en zijn beroemde Adagia door Aldus drukken.

Titelblad Erasmus Adagia, gedrukt door Manutius

Manutius beroemdste boek waarvan de auteur misschien de humanist Colonna is, heet Hypnerotomachia Poliphili (liefdesstrijd in een droom) dat door de bijzondere combinatie van letters, zinnen en illustraties model staat voor alle later uitgegeven boeken. Manutius is volgens de Britse wetenschapper en Manutius kenner Martin Lowry: 

'de eerste die beseft hoe de wereld van het boek in het laatste kwart van de vijftiende eeuw is veranderd, vooral wat betreft marketing en publiciteit. Hij drukte zelfs 1000-3000 exemplaren van een boek.'

De omvang en snelheid van het drukken van boeken worden enorm vergroot. Het doel is het erfgoed van de Grieks-Romeinse tijd te redden en via geschriften te verspreiden over de hele toenmalige beschaafde wereld. Alle bekende Grieken (Plato, Sophocles, Herodotus e.a.) en Romeinen (van Plinius tot Vergilius) worden in Manutius-drukkerij gezet. Daarnaast geeft Aldus contemporaine humanisten als Valla en Boccaccio uit. Hij drukt christelijke en profane schrijvers, als ze maar het menselijk individu als autonoom wezen centraal stellen.

Voor een groter publiek

Manutius betekenis voor de ontwikkeling en groei van het humanisme is van onschatbare waarde geweest. Door de boekdrukkunst en met name een uitgeverij als die van Manutius in Venetië, zijn de humanistische waarden en idealen voor een groter publiek toegankelijk geworden. Op zoek naar de waarheid en terug naar de Griekse en Romeinse bronnen. De waarheid op basis van het gezag van autoriteiten - kerkelijke en wereldlijke - heeft definitief afgedaan. In plaats daarvan worden de bronnen uit de Oudheid, de Middeleeuwen en het vigerende humanisme tekstkritisch onderzocht en geïnterpreteerd.

Tijdens de Verlichting wordt de doelgroep van de drukkers-uitgevers uitgebreider. Ook de gewone burgerij participeerde in de ideeënwereld van de kritisch denkende filosofen en schrijvers. En in de moderne tijd heeft de verspreiding van het geschreven woord via Internet massale en mondiale dimensies aangenomen. Daarvan kon Manutius alleen maar dromen.

_____________________________________________________________________________

Auteur van dit werk - Jo Nabuurs

Zeidberg, D.S. [ed.], Aldus Manutius and Renaissance culture. Essays in memory of Franklin D. Murphy, Florence (1998)

Lowry, M., The World of Aldus Manutius (1979)

In de verschillende biografieën over Erasmus en monografieën over de Renaissance, c.q. het Humanisme vindt men meer informatie over Manutius.