Grondbegrippen van hedendaags humanisme en humanistiek

Levensbeschouwing

De verbinding tussen humaniteit en zingeving is kenmerkend voor het hedendaagse geïnstitutionaliseerde Nederlandse humanisme, zowel in haar wetenschappelijke gedaante - humanistiek - als in haar levensbeschouwelijke en praktische gedaante - zoals de organisaties verenigd in de Humanistische Alliantie.

Zingeving
Zingeving is een begrip dat regelmatig wordt gebruikt, maar moeilijk te doorgronden is. Dit komt omdat zingeving meestal aanwezig is zonder dat we er echt over nadenken. Mensen maken gebruik van aangeleerde kaders en het in een cultuur gangbare mens- en wereldbeeld. Tot het expliciet stellen van zinvragen komt het vaak pas wanneer de zinbeleving stagneert.

Er zijn drie soorten omstandigheden te onderscheiden waarin dit gebeurt:

  • wanneer het leven niet lekker loopt en er verandering nodig is,
  • wanneer iemand een gevoel van leegte ervaart doordat diepere behoeften onbevredigd blijven, of
  • wanneer iemand getroffen wordt door een catastrofale levenservaring

In dergelijke omstandigheden staat iemand voor een zingevingsprobleem. Een zingevingsprobleem kan mensen tot reflectie aanzetten. Reflectie op wie je bent, op persoonlijke doelen en de zin van het bestaan. Er is niet altijd een antwoord op existentiële vragen en zin laat zich niet eenvoudigweg máken. Een aantal elementen van de ervaring van zin zijn wel te noemen.

Zingeving gaat zowel over denken als over waarderen en voelen. Een belangrijk onderdeel van de ervaring van zin is de verbinding die je ervaart in relatie tot je omgeving en de wereld. Je voelt een diepe betrokkenheid op een bepaald ideaal, een doel, naaste anderen en/of de natuur. Vaak is het voor mensen van belang om een doel te hebben, ook al wordt het doel niet gerealiseerd of is het zelfs niet realiseerbaar. Zingeving impliceert ook dat je waarde ervaart. Bepaalde zaken worden als extreem waardevol gezien, het zijn eindwaarden. Waardevolle doelen zijn motiverend, je wilt je ervoor inzetten. Ook gaat de ervaring van zin gepaard met het idee competent te zijn en ertoe te doen, waardering en erkenning als persoon te krijgen. Verder is een combinatie van geborgenheid en een gevoel van uitdaging van belang; het leven moet niet te saai zijn maar ook niet te stressvol.

'Zingeving is de sleutel tot menswaardig leven, niet los van structuren of omstandigheden maar gericht op een innerlijke kracht, die humanisering mogelijk maakt. De inhoud van de zingeving berust op een persoonlijke keuze. Ieder moet zelf de zin scheppen, die zijn bestaan een doel verschaft.' (Jaap van Praag, 1978).

Humanisering
Naast zingeving is humanisering een tweede element van het humanisme als levensbeschouwing en van de humanistiek als wetenschap. Humanisering is het streven naar meer humane verhoudingen tussen mensen in allerlei leefsituaties. Een aspect van humanisering is het scheppen van voorwaarden voor het (meer) beleven van zin. Men kan zeggen dat humanisering en zingeving elkaar wederzijds veronderstellen.

Humaniteit wordt omschreven als hogere menselijkheid. In zijn artikel Wat is humanisme (1993) onderscheidt Peter Derkx drie vormen van humaniteit: (lees ook door Derkx hier geschreven: 20e eeuw humanisme)

  • geleerd, gevormd (verwijzend naar het Griekse paideia),
  • menslievend, menswaardig, welwillend en beschaafd in morele en politieke zin (verwijzend naar het Griekse philanthropia), en
  • verfijnd, elegant en beschaafd in esthetische zin (ook verwijzend naar het Griekse philanthropia en naar Cicero's begrip van humanitas.

Humaniteit speelt niet alleen tussen twee of meer individuen. Het gaat ook over de manier waarop organisaties functioneren en over verhoudingen op mondiaal niveau. Hoe gaan we om met de financiële markten, met de milieubelasting, met vluchtelingen en asielzoekers, met mensenrechten en de soevereiniteit van natiestaten? Op elk van die niveaus is humaniteit in normatieve zin niet vanzelfsprekend gegeven: er zijn bewustwording, onderwijs, vorming en vaak kritisch tegenspel voor nodig.

____________________________________________________________________________

Auteur van dit venster - Prof. dr. Hans Alma 

Verder lezen

  • Alma, H.A., Waarvoor je leeft. Studies naar humanistische bronnen van zin. (2010).
  • Arnold, J., The great humanists. An introduction. (2011).
  • Coster, W., In het licht van de wereldliteratuur. Een humanistische bloemlezing. (2014).
  • Derkx, P., 'Wat is humanisme? Hoofdlijnen in de Europese humanistische traditie en hun actuele betekenis', in: Cliteur, P. en D. van Houten (red.), Humanisme: Theorie en Praktijk (1993).
  • Grayling, A.C., The good book. A humanist bible. (2011).
  • Lans, J.M. van der, 'Zingeving en levensbeschouwing: Een psychologische begripsverkenning', in Eijkman, F. (red.), Weer zin leren. Over levensbeschouwing en educatie, Damon (1992). Alleen nog antiquarisch verkrijgbaar.
  • Law, S., Humanism. A very short introduction. (2011).  
  • Norman, R., On Humanism. (2012).
  • Pinn, A. B., Humanism. Essays on race, religion and popular culture. (2015).
  • Pinn, A.B., What is humanism, and why does it matter? (2013).
  • Praag, J. van, Grondslagen van het humanisme. Inleiding tot een humanistische levens- en denkwereld, Boom (1978). Alleen nog antiquarisch verkrijgbaar.
  • Rusen, J., Approaching humankind. Towards an intercultural humanism. (2013).