De heropleving van de klassieke zelfzorg

Levenskunst

'Wat mij opvalt, is dat kunst in onze samenleving iets geworden is wat met voorwerpen te maken heeft, en niet met mensen of met het leven. Kunst is een specialiteit van experts die men kunstenaars noemt. Maar waarom zou niet iedereen een kunstwerk van zijn leven kunnen maken? Waarom is die lamp, dit huis wel een kunstwerk en mijn leven niet?' (Foucault in een interview met Paul Rabinov, 1984)

Bezinning en oefening, waardenonderzoek, vriendschap en omgaan met tijd, dat zijn de vier thema's die in levenskunst zijn te onderscheiden. Positieve vrijheid is de kern van de actuele levenskunst. Wat is voor mij een authentiek, goed en mooi leven? Dat gaat verder dan de smalle moraal van zelfbeschikking waarin vrijheid slechts wordt gezien als niet-inmenging. De Franse filosofen Pierre Hadot en Michel Foucault legde de basis voor de actuele levenskunst.

Een ethiek uit de Oudheid

Levenskunst is een recente vorm van ethiek die terugkijkt naar de Griekse en Romeinse Oudheid. Het gaat over het goede leven. Levenskunst komt op in een tijd van individualisering, secularisering en een grote nadruk op zelfbeschikking . Zelfbeschikking wordt echter als een liberale, smalle moraal geïnterpreteerd: moderne mensen ervaren hun vrijheid vooral als niet-inmenging. Dit wordt ook wel negatieve vrijheid genoemd. Daarmee dreigt een samenleving van mensen die menen dat ze zich kunnen ontwikkelen los van anderen en los van algemeen erkende waarden.

De actuele levenskunst wil expliciet een halt toeroepen aan deze ontwikkeling. Vrijheid is immers altijd relationeel. Mijn vrijheid staat in verhouding tot die van anderen. Bovendien is vrijheid altijd relatief. Het gaat om graden van vrijheid en van onvrijheid. Echte vrijheid is alleen maar te bereiken dankzij daadwerkelijk zelfbeheer. Het gaat in de levenskunst niet om negatieve vrijheid - niemand mag zich met mijn leven bemoeien! - maar om positieve vrijheid - wat is voor mij een authentiek, goed en mooi leven?.

Draag zorg voor jezelf

Aan de basis van deze nieuwe ethiek staan de Franse filosofen Michel Foucault en Pierre Hadot. Zij ontdekten in de klassieke Oudheid het bestaan van een algemeen aanvaarde ars vitae, een cultuur van levenskunst. Deze cultuur draaide om het gebod: 'Draag zorg voor jezelf'. De Grieken en de Romeinen droegen zorg voor zichzelf en oefenden zichzelf in tal van omgangsvormen met het oog op een vrij en soeverein leven. Vandaar Foucaults omschrijving van levenskunst als een vrijheidspraktijk

In het voetspoor van Foucault en Hadot pleiten steeds meer filosofen en humanisten voor een herleving van deze klassieke levenskunst en de opkomst van een laatmoderne, eigentijdse cultuur van het zelf. Levenskunst, opgevat als zorg voor zichzelf, is een holistisch concept. Denken - bezinning, kritische reflectie - voelen en willen - verlangen - oefenen en waarderen, vormen de nauwe samenhang van een persoonlijk leerproces. Het doel is het bereiken van een eigen levenshouding. Alleen door toewijding en veelvuldig oefenen kan iemand erin slagen om een persoonlijke levenshouding te verwerven. De ethiek van de levenskunst wil een concrete en praktische invulling van positieve vrijheid zijn.

Thema's in de actuele levenskunst
In de actuele levenskunst zijn verschillende concrete thema's aan de orde:

  • Bezinning en oefening: wat kan ik?
  • Waardenonderzoek: wat wil ik echt?
  • Vriendschap: hoe doe we het samen?
  • Omgaan met tijd: wanneer?

Het ideaal van de ethiek van de levenskunst is een moderne gemeenschap van weerbare, op elkaar betrokken individuen.

_____________________________________________________________________________

Auteur van dit venster - Prof. dr. Joep Dohmen.
Zie voor meer informatie het lemma in deze Canon dat speciaal aan hem is gewijd.

______________________________________________________________________________

Verder lezen

Zie verder:

  • Bauman, Zigmunt, The art of life (2008).
  • Botton, Alain de, De troost van de filosofie (oorspronkelijk 2000).
  • Buuren, M., van. Van Oude en Nieuwe deugden. Levenskunst van Aristoteles tot Nussbaum. (2013).
  • Dohmen, J., De prijs van de vrijheid. Denkers en schrijvers over moderne levenskunst. (2011).
  • Foucault, M, 'Waarom maken wij niet van ons leven een kunstwerk?' in: Dreyfuss, Hubert en Paul Rabinow, Michel Foucault in gesprek. Seks, macht en vriendschap, De woelrat (1984).
  • Grayling, A.C., Friendship (2014).
  • Höffe, O., Lebenskunst und Moral (2007).
  • Kekes, J., The art of life (2002)
  • Kleinlugtenbelt, D., Levenskunst, Bevriend raken met jezelf en de ander (2010). En Mensbeelden en levenskunst (2005).
  • Nehamas, A., The Art of Living (1998).
  • Onfray, M., Levenskunst. Naar een esthetische moraal, Ambo (1996, oorspronkelijk 1991).
  • Schmid, W., Filosofie van de levenskunst. Inleiding in het mooie leven, Ambo (oorspronkelijk 2000).
  • Schmid, W., De kunst van het evenwicht. 100 facetten van de levenskunst, Ambo (oorspronkelijk 2005).
  • Schmid, W., Groene levenskunst (oorspronkelijk 2008).
  • Schmid, W., Dem Leben Sinn geben. Von der Lebenkunst im Umgang mit Anderen und der Welt. (2013).  
  • Shusterman, R., Pragmatist Aesthetics. Living Beauty, Rethinking Art (1992).
  • Sloterdijk, P., Je moet je leven veranderen. Over antropotechniek. (2011).  
  • Tongeren, P, van., Leven is een kunst. Over morele ervaring, deugdethiek en levenskunst. (2013).
  • Wijsbek, J., Levenkunst a la carte. (2013).
  • Wolbink, R., Levenskunst à la Montaigne (2017)