Michel de Montaigne, Essays (1580)

'Wat weet ik?'

Montaigne was net als Erasmus en Coornhert een vooraanstaand Noord-Europees Renaissancefilosoof. Hij wordt de eerste moderne filosoof genoemd vanwege zijn originele visie op de vorming van een vitale persoonlijkheid.

 

Michel de Montaigne (1533 - 1592) werd in 1533 geboren als Michel Eyquem, op het kasteel van Montaigne, ten oosten van Bordeaux. Hij studeerde rechten en was van 1557 tot 1570 magistraat bij het gerechtshof van Bordeaux. Daar raakte hij bevriend met Etienne de La Boétie, eveneens rechter, die hem wegwijs maakte in het humanisme van de Renaissance en de moraal van zijn tijd. Voor Montaigne vormde deze intense vriendschap de belangrijkste ervaring van zijn leven. De dood van La Boétie was het centrale motief voor het schrijven van zijn Essays.

Seculiere bekering

Nadat hij in 1570 was gestopt met werken, keerde Montaigne het openbare leven de rug toe. Hij beschouwde zijn burgerplicht als vervuld en trok zich terug in de toren van zijn kasteel. Waarschijnlijk was Montaignes retraite vooral een soort seculiere bekering. Hij keerde zich niet af van de wereld tot God, maar van het publieke leven naar zichzelf. Het ontwikkelen van een rijk innerlijk was voor hem belangrijker dan een publiek ambt.
Na het verschijnen van de eerste twee delen van zijn Essays in 1580, ging Montaigne op reis naar badplaatsen in Zuid-Duitsland, Oostenrijk, Zwitserland en Italië. Tijdens zijn reis hield hij een dagboek bij, waaruit blijkt dat hij graag het gesprek aanging met de lokale bevolking en hun gebruiken navolgde. Montaigne ontwikkelde een brede interesse voor andere culturen. Daardoor werd hij zich bewust van het etnocentrisme van zijn tijdgenoten.

Opgewekte scepsis

Net als de andere renaissancehumanisten CoornhertErasmusPico en Petrarca was ook Montaigne een overtuigde christen. Het Renaissance-humanisme legde echter niet langer de nadruk op de zondigheid van de mens maar op zijn goddelijke natuur. Doel was de eigen aard van de mens te doordenken en de morele opvoeding ter hand te nemen. Montaigne was behoorlijk sceptisch over de zo alom geprezen redelijkheid van de mens. Toch geloofde hij in de mogelijkheid om het menselijk leven te verbeteren. Daarin was hij sterk beïnvloed door de moraalfilosofen uit de Klassieke Oudheid. Van de stoïcijnen leert hij standvastigheid, van de sceptici bescheidenheid, en van de epicuristen het genieten. 

Lange tijd zag Montaigne heil in de ethiek van de stoïcijnen. Je voegen naar het lot en controle houden over waar je in het leven wel en niet over gaat. Gaandeweg ervaart hij het stoïcijnse ideaal van de standvastige man, 'een onbeweeglijk en onbewogen Kolos', als onnatuurlijk en onmenselijk. Het gevaar van een te ver doorgevoerd scepticisme is dat men vergeet te leven, en Montaigne wilde juist heel graag leven. In zijn Essays zien we dan ook een sterke verschuiving naar een gematigde scepsis en uiteindelijk naar een hedonistisch vitalisme. Nietzsche zal hem later prijzen vanwege zijn opgewekte scepsis.

Introspectie en zelfaanvaarding

De Essays is een lijvig werk: het boek beslaat in de Nederlandse uitgaven ruim 1500 paginas, verdeeld over iets meer dan honderd essays. De verzameling Essays als geheel kan gezien worden als Montaignes proeve om zichzelf te verhelderen. 

Deze proef is geen filosofisch traktaat maar eerder een gesprek met de lezer, op het grensvlak van literatuur en filosofie. In de visie van de Canadese filosoof Charles Taylor staat Montaigne model voor een belangrijke ontwikkelingslijn van ons moderne zelf: de tendens om tot jezelf in te keren met als doel te ontdekken wie je eigenlijk bent. Daarmee ligt het werk van Montaigne ten grondslag aan een heel nieuwe en specifiek moderne visie op wat het betekent een subject of zelf te zijn. De mens bezit geen stabiele, universele menselijke aard maar een voortdurend in verandering zijnde, vergankelijke en begrensde identiteit, die via zelfreflectie ontdekt en verder ontwikkeld moet worden.

Doel van de zelfinkeer is meer praktische wijsheid, met het oog op een vitale levensvorm. We moeten op zoek gaan naar onze altijd tijdelijke, eigen vorm en daarmee vrede vinden. Montaignes opvatting van het goede leven houdt in dat we de juiste gewoontes ontwikkelen en leren leven in overeenstemming met onze steeds veranderende natuur. We mogen ons niet verliezen in hoogdravende leefregels noch in intellectuele abstracties. Het gaat erom onze grenzen en eindigheid te aanvaarden. Dan kunnen wij het best leven in het hier en nu.


Montaigne had de balken van zijn bibliotheek volgeschreven met Latijnse en Griekse spreuken. Op de foto een deel van Terentius' 'Homo sum, humani a me nihil alienum puto': 'Ik ben een mens en niets menselijks acht ik mij vreemd'.

Kosmopolitische diepgang en tolerantie

Tot Montaignes hedendaagse bewonderaars behoort de Britse filosoof Stephen Toulmin, die in zijn boek Kosmopolis (1990) Montaigne als de eerste echt moderne denker herwaardeert. Volgens Toulmin is het onjuist om de moderniteit bij Descartes te laten beginnen met diens theoretische ideaal van universele, zekere kennis en rationele vooruitgang. Tegenover de strengheid en stabiliteit van een theoretisch model zocht Montaigne flexibiliteit en praxis, zowel in het domein van zijn eigen leven als in de uiteenlopende domeinen van de politiek, maatschappij, economie, literatuur en kunst. Uit Montaignes opvatting van mens-zijn vloeit een kosmopolitische diepgang en tolerantie voort die hem voor onze laatmoderne tijd tot een hoogst relevant denker maakt. 

____________________________________________________________________________

Auteur van deze tekst - Prof. dr. Joep Dohmen

Een lezing die hij hield over over Montaigne, is te beluisteren op de Home Academy luister-DVD box 'Levenslot of levenskunst? Hoorcollege over de levensvisies van grote denkers en schrijvers'.

Verder lezen

Van Montaigne
De Essays, vertaling Hans van Pinxteren, Amsterdam: Athenaeum - Polak & Van Gennep, 2004. In 2005 verschenen als e-book bij dezelfde uitgeverij. Apart verschenen de volgende selecties uit deze bundel:
* Ouders en kinderen. Essays over de opvoeding, 2000.
* De hele wereld speelt komedie. Essays over leugen en waarheid, 2001.
* Een complex en veranderlijk wezen. Essays over het toeval, 2002.
* Drijf nooit je vijand in het nauw, 2003.
* Over de wreedheid, 1998.
* Ik ben nogal klein van stuk. Essays over de ijdelheid, 1997.
* De sporen van het vuur. Essay over liefde en wellust, 1996.
* Op dood of leven, 1995.

Overige bloemlezingen of selecties uit Montaignes Essays:
* Over vriendschap, vertaling Frank de Graaff, Amsterdam: Boom, 2009.
* Over de ervaring, Amsterdam: Cossee, 2006.
* Montaigne: een kennismaking, vertaling door André Abeling, Utrecht: Spectrum, 1992 (2e druk: 2004). Negen essays uitgekozen door Jos Thielens met een voorwoord van Bas Heijne.

  • In Joep Dohmen & Jan Baars, De kunst van het ouder worden, Amsterdam: Ambo, 2010 staat een tekst van Montaigne: pp. 160-175.
  • Over zijn reis naar Italië via Zwitserland en Duitsland in 1580-1581, schreef Montaigne Reis naar Italië, Amsterdam: Meulenhoff, 1999.

Over Montaigne:

  • Charles Taylor, Sources of the Self. The Making of Modern Identity, Harvard University Press, 1989, in het Nederlands verschenen als Bronnen van het zelf. De ontstaansgeschiedenis van de moderne identiteit, vertaling Marjolijn Stoltenkamp, met een inleiding door Joep Dohmen, Lemniscaat, 2007. Daarnaast verscheen een toegankelijke bundeling van zijn radiolezingen over dit onderwerp, De malaise van de moderniteit, Kok Agora, 1994.
  • Stephen Toulmin. Kosmopolis. Verborgen agenda van de moderne tijd, vertaald uit het Engels (1990) door Maarten van der Marel, Kampen: Kok Agora, 1990.
  • Tanny Dobbelaar, Schrijven met Montaigne, Amsterdam: Ambo, 2005.
  • Peter Burke, Montaigne, Rotterdam: Lemniscaat, 1999.
  • Themanummer over Montaigne, Wijsgerig Perspectief op maatschappij en wetenschap, 33(1), 1992/1993.
  • Sarah Bakewell, //How to live. A life of Montaigne in one question and twenty attempts at an awnser, 2010.