Het afnemende belang van religie?

Secularisering

Secularisatie of secularisering is het proces waarin de religie langzamerhand aan sociale betekenis verliest en verdreven wordt naar het privédomein of zelfs helemaal verdwijnt. De sociologische opvatting dat secularisatie hand in hand gaat met modernisering wordt de seculariseringsthese genoemd.

Religie verdwijnt in de moderne tijd

Voor klassieke sociale denkers als Auguste Comte, Karl Marx, Sigmund Freud en Max Weber was het verdwijnen van de religie een onvermijdelijk gevolg van de Verlichting en de opkomst van de moderne wetenschap en techniek. Het rationele wereldbeeld van de moderne tijd zou resulteren in een radicale
onttovering van de wereld, zoals Weber het noemde, die voor geloof in God en bovennatuurlijke machten geen plaats meer laat.

Sommige sociologen zien religie ook als een serie praktijken die een belangrijke rol spelen bij het in stand houden van de maatschappelijke cohesie en stabiliteit. Zij verklaren de secularisering uit een proces waarbij gezondheidszorg, onderwijs, politiek en welzijn niet langer beheerd worden door de kerk, maar in handen komen van professionele organisaties. De moderne seculiere staat schept sociale voorzieningen voor armen, zieken en ouderen, die de zorg van religieuze instellingen overbodig maken. Afgezien van rituelen rond geboorte, huwelijk en dood, blijft er voor de religie niets over.

De seculariseringsthese onder vuur
Momenteel wordt op de seculariseringsthese stevige kritiek geleverd. In geïndustrialiseerde welvarende samenlevingen is de oriëntatie weliswaar seculier geworden, maar de wereld als geheel is niet minder religieus dan voorheen. De traditionele religies - niet alleen de Islam - bloeien. De spirituele en morele rol van religies blijft wereldwijd overeind. In de VS is kerkbezoek populairder dan ooit, in Europa is een semi-religieuze New Age spiritualiteit sterk in opkomst. Volgens de socioloog Peter Berger zit de seculariseringsthese er dan ook naast en is de godsdienst helemaal niet op zijn retour.

Ook in het rapport Geloven in het publieke domein (2006) van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) wordt het begrip secularisatie als achterhaald beschouwd. Volgens de auteurs zijn Nederlanders tegenwoordig religieus of spiritueel zonder dat ze een band met een bepaald kerkgenootschap hebben. Uit recent onderzoek is gebleken dat een derde van de bevolking dagelijks bidt. Het aantal mensen dat in een bestaan na de dood en in engelen gelooft, stijgt. Volgens de WRR is het daarom beter te spreken van een transformatie van de religie. Aan de andere kant spreekt het rapport God in Nederland van het Katholieke blad RKKerk.nl uit 2007 over een zich doorzettend seculariseringsproces. Niet alleen de kerkelijkheid daalt, maar ook steeds minder mensen omschrijven zichzelf als gelovig - een daling in 10 jaar van 67% naar 62%. Dat religie in Nederland terug zou zijn wordt door het rapport in twijfel getrokken en blijkt niet uit onderzoeksresultaten.

Binnen het humanisme zijn de reacties op het debat over secularisering en desecularisering verdeeld. Humanisten met een atheïstische inslag hechten er belang aan thema's als abortus, vrouwen- en homorechten, hoofddoekjes, euthanasie en de strijd voor een seculiere cultuur bovenaan de politieke agenda te plaatsen. Andere humanisten zijn van mening dat sympathie voor de seculiere staat niet automatisch tot verbanning van godsdienstige overtuiging uit de publieke ruimte hoeft te leiden. Sommigen ontdekken een nieuwe verwantschap tussen humanisme en religie in een gedeeld verzet tegen levensbeschouwelijke vervlakking (zie vb. de auteurs van de bundel Humanisme en Religie onder redactie van Duyndam, 2005). De politieke filosoof Jürgen Habermas pleit vanuit een vergelijkbaar perspectief voor een post-seculiere samenleving, gebaseerd op een transformatie van zowel de religieuze als de seculiere geestesgesteldheid.

_____________________________________________________________________________

Auteur van dit venster - Dr. Heleen Pott 

Verder lezen

  • Berger, P. (ed.), The Desecularization of the World: Resurgent Religion and World Politics.
  • Berg-Sorensen, A., Contesting secularism. Comparative perspectives. (2013).
  • Boutellier, J.C., Het seculiere experiment. Hoe we van God los gingen samenleven. (2015).
  • Burchhardt, M., Multiple secularities beyond the West. Religion and modernity in the global age (2015)
  • Calhoun, C., Rethinking secularism. (2011).
  • Cimino, R., Atheist awakening. Secular activism and community in America. (2014).
  • Duyndam, J. e.a. (red.), Humanisme en Religie. Controverses, bruggen, perspectieven.
  • Gourgouris, S., Lessons in secular criticism. (2013).
  • Grayling, A.C., The God argument. The case against religion and for humanism. (2013).
  • Habermas, J., Geloof en Kennis, Boom (2009). Interessant in dit verband is is ook de publiekslezing die Habermas in 2008 hield aan het Nexus-Instituut in Tilburg, onder de titel 'Een post-seculiere samenleving, wat betekent dat?' Deze lezing is gepubliceerd in: Riemen, R. (red.), Europees humanisme in fragmenten (Nexus 50), Nexus Instituut, 2008.
  • Kitcher, P., Life after faith. The case for secular humanism. (2014).
  • Kurtz, P., Meaning and value in a secular age. Why eupraxsophy matters. The writings of Paul Kurtz. (2012).
  • Latré, S., Radicale secularisatie? Tien hedendaagse filosofen over religie en moderniteit. (2013).
  • Latré, S., Radical secularization? An inquiry into religious roots of secular culture. (2015).
  • Levine, G., The joy of secularism. 11 essays for how we live now. (2011).
  • Niose, D., Nonbeliever nation. The rise of secular Americans. (2012).
  • Rectenwald, M., Global secularisms in a post-secular age. (2015).